W dniu 24.04.2026 r. odbył się oczekiwany spacer  po Cmentarzu Żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51 (historycznie zwany cmentarzem przy Gęsiej – obecnie Anielewicza). Oprowadzał nas  znakomity przewodnik-judaista Paweł Szczerkowski. Na miejscu zbiórki stawiła się bardzo liczna, bo 50 osobowa, reprezentacja słuchaczy naszego Uniwersytetu.

Cmentarz ten to jedna z największych żydowskich nekropolii na świecie i druga co do wielkości, po Cmentarzu Żydowskim w Łodzi, w Polsce. Jego obszar wynosi ponad 33 hektary. Został założony z inicjatywy Warszawskiej Gminy Żydowskiej w 1806 r. Powołano wówczas bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, które miało zarządzać terenem cmentarza. Chronologicznie jest trzecią (po cmentarzu założonym w okolicach Starego Miasta w XV w. i kirkucie praskim założonym na Bródnie w 1780 r.) żydowską nekropolią Warszawy. Od początku istnienia cmentarz przy ul. Gęsiej z powodu wysokich opłat, był miejscem pochówku osób zamożniejszych. Biedota chowała bliskich na cmentarzu praskim.

Na cmentarzy przy ul. Okopowej znajduje się ok. 200 tysięcy nagrobków (macew), w tym ponad 80 tys. zidentyfikowanych. Miejsce spoczynku znaleźli tam wybitni twórcy kultury, pisarze, naukowcy, przemysłowcy, wydawcy, finansiści, przywódcy duchowi (rabini i cadycy). Szacuje się, że pochowano na nim ok. 250 tys. osób, w tym ok. 100 tys. to  bezimienni Żydzi, którzy zmarli lub zginęli w getcie warszawskim. Podczas okupacji na terenie cmentarza Niemcy dokonywali egzekucji, jednocześnie był to punkt przerzutowy szmuglowanej ze strony aryjskiej żywności i miejsce schronienia. Zachował się wykopany w grobie schron, w którym jedna z rodzin przeżyła wojnę.

W XIX w.  na cmentarzu wybudowano dom przedpogrzebowy i synagogę z dwoma oddzielnymi domami pogrzebowymi dla mężczyzn i kobiet. Przed budynkiem zainstalowano studzienkę. Teren grzebalny został podzielony na kwatery męskie, żeńskie i dziecięce oraz część ortodoksyjną i reformowaną. Otoczono go początkowo drewnianym parkanem, który w okresie międzywojennym zastąpiono  ceglanym murem. W okresie II wojny światowej chowano tu w zbiorowych mogiłach mieszkańców getta. W sierpniu 1944 r. na terenie cmentarza toczyły się walki pomiędzy powstańcami i oddziałami niemieckimi. Po wyzwoleniu Warszawy w styczniu 1945 r.  cmentarz przez wiele lat zarastał roślinnością. Obecnie trwają tam intensywne prace rekonstrukcyjne.

Od 1 grudnia 1973 r. cmentarz znajduje się w rejestrze zabytków, od 2001 r. należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, a od 2014 r. został uznany za pomnik historii. Nadal służy on do celów grzebalnych. W 2025 r. spoczął tu Marian Turski (Mosze Turbowicz).

Nekropolia żydowska na Woli stanowi bogatą galerię sztuki. Oprócz tradycyjnych macew z piaskowca, oheli nad grobami zamożnych, znajdują się tam również grobowce w wyszukanej formie i wysokich walorach artystycznych. Pojawiły się obeliski, sarkofagi i mauzolea z granitu i marmuru karraryjskiego wykonane przez mistrzów rzeźbiarskich.

Na tym wolskim cmentarzu umieszczono także kwatery żołnierzy Wojska Polskiego, którzy zginęli podczas obrony Warszawy w 1939 r. i  uczestników powstania w getcie warszawskim w 1943 r. Znajduje się też Pomnik Żołnierzy i Oficerów Żydowskich Poległych w II Wojnie Światowej. Niedaleko wejścia na cmentarz jest zachowana zabytkowa brama cmentarna. Ustawiono również Pomnik Pamięci Dzieci Ofiar Holokaustu oraz Pomnik Janusza Korczaka.

Opracowała Ewa Wasińska

galeria zdjęć wkrótce.