UTW AWF Warszawa

 

Reminiscencje ze spaceru po Starych Powązkach

W dniu 09.11.2017 r. odbył się kolejny spacer  po Warszawie poprowadzony przez  przewodniczkę Panią Elżbietę Zatorowską. Na miejscu zbiórki stawiła się bardzo liczna, ponad 30 osobowa, reprezentacji słuchaczy naszego Uniwersytetu. Tym razem  zwiedzaliśmy najstarszą stołeczną nekropolię tj. Cmentarz Powązkowski, zwyczajowo Stare Powązki. Cmentarz został założony w 1790 r., jako pierwszy poza granicami miasta i początkowo zajmował powierzchnię ok. 2 ha. W 1792 ukończono budowę, ufundowanego przez duchowieństwo warszawskie, a zaprojektowanego przez Merliniego (architekta króla) kościoła św. Karola Boromeusza. Wystawiono tam również katakumby. W nekropolii początkowo odbywały się pochówki wyłącznie elity, tj. inteligencji i ludzi bogatych. Dla biedniejszych przeznaczony był powstały później (w 1884 r.) cmentarz Bródnowski. Pod koniec II wojny  światowej spłonął kościół i zabudowania kancelarii (m.in. archiwum cmentarne) i w związku z tym nieznana jest dokładna liczba osób pochowanych na Starych Powązkach. Szacuje się, że jest to ponad 1mln osób, a wśród nich znajduje się wielu znanych i zasłużonych w tym żołnierze powstań narodowych, działacze niepodległościowi, wybitni pisarze, poeci, aktorzy, uczeni, artyści, myśliciele, lekarze, prawnicy i duchowni.  Cmentarz był wielokrotnie powiększany i dziś zajmuje ponad 43 ha (dla porównania Watykan – 44 ha).

Spacer nasz rozpoczęliśmy od bramy św. Honoraty, a następnie zwiedzaliśmy najstarszą i najciekawszą część Cmentarza. Znajdują się tam piękne zabytkowe symboliczne pomniki zbudowane niestety z bardzo nietrwałego kamienia – piaskowca. Pani Przewodnik uzmysłowiła nam znaczenie symboli przemijania i odejścia umieszczanych na płytach  nagrobnych i pomnikach. Są to: anioły śmierci, klepsydry (często ze skrzydłami), róże (najczęściej na grobach dzieci i ludzi młodych), obcięte kolumny, urny, całuny, makówki czy pochodnie.

Jako pierwszy odwiedziliśmy grób bohaterskiego księdza Stefana Niedzielaka, prześladowanego za działalność niepodległościową i zamordowanego w styczniu 1989 r. na plebanii Powązek, autora koncepcji uczczenia pamięci ofiar Katynia na terenie Cmentarza. Następnie oglądaliśmy pomnik – sanktuarium poległych i zamordowanych na wschodzie, w tym rozstrzelanych w 1940 r. oficerów wojska polskiego, znajdujący się na ścianie kościoła Karola Boromeusza. Dowiedzieliśmy się, że w kryptach kościoła spoczywa wielu zasłużonych Polaków jak Wojciech Bogusławski i Jan Kiliński.

Na trasie naszego zwiedzania znalazły się również groby: Rodziców Chopina, Stanisława Moniuszki, Jana Nowaka Jeziorańskiego, Zdzisława Maklakiewicza, Marii Kownackiej i Jerzego Waldorfa. Ten ostatni ma wyjątkowe zasługi dla Powązek, gdyż w maju 1974 r. zainicjował działanie Społecznego Komitetu Opieki nad Starymi Powązkami. Począwszy od 1975 r. (już 42 lata) w Święto Zmarłych około 200 kwestarzy (3/4 to aktorzy) przemierza alejki cmentarza, kwestując pod hasłem „Ratujemy zabytki Powązek”. Cały teren cmentarza objęty jest ścisłą ochroną konserwatorską. Udało się przeprowadzić przeszło 1400 prac renowacyjnych i konserwatorskich na Starych Powązkach.

Cmentarz ma dwie Aleje Zasłużonych - z XIX i z XX wieku oraz tzw. katakumby. W pierwszej z wymienionych tzw. Alei Katakumbowej są groby sławnych ludzi i rodów XIX Warszawy, takie jak: Marii Kalergis, Stanisława Wojciechowskiego, aktorki Marii Wisnowskiej, Rodu Fukierów i Blikle. W katakumbach umieszczono prochy m.in.: Ireny Jarockiej, Czesława Niemena, Katarzyny Sobczyk, Aleksandra Bardiniego, Andrzeja Kurylewicza i Dominika Merlinego. Jest tu również mauzoleum z prochami ofiar obozów koncentracyjnych.

 Nowsza Aleja Zasłużonych na tyłach katakumb rozpoczyna się grobowcem zmarłego w 1925 r. Władysława Reymonta i zawiera panteon osób znanych i lubianych np. Jan Kiepura, Stanisław Jaracz, Kazimierz Opaliński, Mieczysława Ćwiklińska, Żwirko i Wigura, Stanisław Dygat i Kalina Jędrusik, Maria Dąbrowska, Pola Gojawiczyńska, Paweł Jasienica, Leopold Staff, Hanka Ordonówna, Tadeusz Fijewski, Irena Solska, Jadwiga Smosarska i wielu innych. Symbolicznie jest tu pochowany prezydent Stefan Starzyński i dowódcy państwa podziemnego. W roku 2016 w Alei tej umieszczono grób Bogusława Kaczyńskiego, a w roku 2017 Wojciecha Młynarskiego. Obok jest grób Władysława Hańczy i Barbary Ludwiżanki.

Na terenie Starych Powązek odwiedziliśmy również groby m.in.: Danuty Rinn, Janusza Zakrzeńskiego, Krzysztofa Kolbergera, Andrzeja Kopiczyńskiego, Krzysztofa Kieślowskiego, Wioletty Villas i Hanki Bielickiej. Wysłuchaliśmy również wielu ciekawych historii z życia pochowanych tam osób, a także opisów obyczajów i historii naszej ojczyzny

Listopadowa pogoda była dla nas łaskawa, więc spacer po najpiękniejszej nekropolii warszawskiej, która jest jednocześnie muzeum rzeźby i małej architektury, a także skarbnicą wiedzy narodowej uważam za ze wszech miar udany.

„Stary cmentarz warszawski jest jak olbrzymia księga opisująca w różnych warstwach - bardziej i mniej ważnych, tyczących się spraw publicznych i osobistych - dzieje dwustu lat trudnej sławy i chwały stolicy fatalnie usytuowanej na europejskim rozdrożu. Chodząc od grobu do grobu, jak gdyby się przerzucało karty owej wielkiej księgi do przodu, to znów wstecz...” - Jerzy Waldorf

 Opracowała Ewa Wasińska