W dniu 14 marca 2026 roku w warunkach wczesnowiosennej, sprzyjającej pogody, odbyła się wycieczka krajoznawczo-edukacyjna Słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku AWF w Warszawie na teren Puszczy Kampinoskiej. Celem przedsięwzięcia było poznanie walorów przyrodniczych oraz historycznych tego obszaru.
Plan naszej trasy obejmował: Wólkę Węglową – Polanę Opaleń – Uroczysko Michałówka – Laski.
Wędrówkę rozpoczęliśmy w Wólce Węglowej, skąd weszliśmy na teren puszczy, kierując się przez malowniczą Polanę Opaleń. To miejsce, choć dziś pełne ciszy i spokoju, skrywa dramatyczną historię. Usytuowany tam pomnik upamiętnia żołnierzy Armii Krajowej, którzy zginęli w styczniu 1944 roku podczas niemieckiej akcji wymierzonej w konspiracyjny magazyn broni ukryty w leśniczówce w Opaleniu. Przy pomniku w pobliżu leśniczówki zatrzymaliśmy się na chwilę refleksji.
Dalsza trasa prowadziła przez Uroczysko Michałówka – obszar o szczególnych walorach przyrodniczych i krajobrazowych, aż do Lasek, gdzie znajduje się wyjątkowy ośrodek – Zakład dla Niewidomych w Laskach prowadzony przez Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi.
Historia tego miejsca sięga początków XX wieku i jest nierozerwalnie związana z postacią Róży Czackiej – hrabianki, która utraciła wzrok w młodym wieku.
Róża Czacka, córka Feliksa Czackiego i Zofii z Ledóchowskich, urodziła się 22 października 1876 roku w Białej Cerkwi w Ukrainie. Od szóstego roku życia mieszkała w Warszawie. Otrzymała staranne wykształcenie i znała biegle cztery języki obce, a także dzięki ojcu zdobyła niespotykaną u kobiet tego środowiska znajomość spraw gospodarczych. Była prawnuczką Tadeusza Czackiego, twórcy Liceum Krzemienieckiego i bratanicą kard. Włodzimierza Czackiego. Ze środowiska rodzinnego wyniosła też gruntowne i wszechstronne wykształcenie, ideały pracy patriotycznej i społecznej oraz żywą, pogłębioną intelektualnie wiarę.
Po upadku z konia, mając 22 lata, straciła zagrożony od dzieciństwa wzrok. Po wielu nieudanych próbach jego ratowania u najlepszych lekarzy Europy, usłyszawszy od polskiego okulisty prawdę o nieuchronnie grożącej ślepocie, a także wezwanie do poświęcenia się sprawie pomocy ludziom niewidomym, którymi w Polsce nikt się nie zajmuje, Róża Czacka rezygnuje z dalszych prób leczenia i rozpoczyna nowe życie „po niewidomemu”. Uczy się alfabetu Braille’a, zapoznaje z najnowszymi osiągnięciami nauki o niewidomych, odbywa zagraniczne podróże, m.in. do Austrii, Belgii, Szwajcarii, Niemiec i Francji – kolebki ruchu tyflologicznego. Zainspirowana poznanymi wzorcami rozpoczyna w 1908 roku w Warszawie działalność opiekuńczą i edukacyjną wśród ludzi niewidomych.
W 1911 roku zakłada Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi. Staraniem nowej instytucji powstają w Warszawie w latach 1911 – 1914 ochronka, szkoła powszechna, warsztaty, biblioteka brajlowska oraz tzw. patronat, obejmujący opiekę na terenie miasta dorosłych niewidomych i ich rodziny. Róża Czacka stara się realizować na gruncie polskim poznaną we Francji ideę: niewidomy- człowiekiem użytecznym.
W roku 1915 Róża Czacka wyjeżdża na Wołyń, gdzie działania I wojny światowej odcinają ją od Warszawy. Pobyt w Żytomierzu stał się dla niej czasem modlitwy i dojrzewania. Pod koniec trzyletniego okresu, pod duchowym kierownictwem księdza Władysława Krawieckiego, profesora miejscowego seminarium duchownego, złożyła śluby zakonne i przywdziała habit III Zakonu św. Franciszka.
W maju 1918 roku wraca do wolnej Warszawy już nie jako elegancka hrabianka, ale jako siostra Elżbieta – zakonnica, w brązowym habicie franciszkańskim. W listopadzie 1918 roku uzyskuje zgodę władz kościelnych na przyjmowanie kandydatek do nowego zgromadzenia, które od 1 grudnia 1918 roku zaczyna istnieć jako Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża. Jego charyzmatem staje się służba ludziom niewidomym.
Wielokrotnie radą w pionierskiej pracy służy Matce Elżbiecie nuncjusz apostolski Achilles Ratti (późniejszy papież Pius XI). To on wskazuje księdza Władysława Korniłowicza (1884-1946) na opiekuna duchowego Zgromadzenia. Ksiądz Władysław Korniłowicz staje się wkrótce Ojcem duchowym Zgromadzenia i całego Dzieła.
Rok 1921 zapoczątkował nowy okres w rozwoju pionierskiego Dzieła Matki Elżbiety Róży Czackiej. Otrzymała od rodziny Daszewskich darowiznę w Laskach pod Warszawą i rozpoczęła tam budowę Zakładu dla Niewidomych. W ciągu 17 lat, które upłyną do wybuchu II wojny światowej, Laski kierowane przez Matkę Czacką stają się nowoczesną placówką dającą niewidomym wychowankom wykształcenie podstawowe i zawodowe, pozwalające na samodzielne i niezależne finansowo życie.
Matka Elżbieta Róża Czacka nie tylko kierowała całością Dzieła, ale też pisała i publikowała prace z dziedziny tyflologii, opracowała polską wersję alfabetu Braille’a oraz System Skrótów Ortograficznych.
W czasie kampanii wrześniowej 1939 roku Zakład dla Niewidomych stał się terenem walki i pomimo strat materialnych sięgających 75% niósł pomoc, prowadząc szpital polowy. W czasie wojny oficjalnie działalność Zakładu została zawieszona. Część uczniów ewakuowano do Żukowa. Jednak Zakład w Laskach nadal pełnił funkcję opiekuńczą, obejmując nią także sieroty wojenne. Mieszkańcy byli zaangażowani w działalność konspiracyjną. W latach 1942-1944 przebywał tu jako kapelan obwodu Armii Krajowej ksiądz Stefan Wyszyński ps. „Radwan II” (1901-1981), późniejszy Prymas Polski.
W roku 1944 Matka Czacka podjęła decyzję o przystąpienie Zakładu w Laskach do Powstania Warszawskiego. Na terenie Zakładu urządzono szpital powstańczy i punkt kontaktowy Armii Krajowej.
Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi w Laskach zostało formalnie reaktywowane decyzja prezydenta m.st. Warszawy z dnia 10.02.1947 roku i wpisanie do rejestru Stowarzyszeń. Przystąpiono do odbudowy zniszczeń wojennych. Niestety, na skutek reformy rolnej utracone zostały znaczne obszary ziemi uprawnej, stanowiące zaplecze aprowizacyjne dla działalności Towarzystwa
W latach powojennych nastąpiła odbudowa i szybki rozwój Zakładu dla Niewidomych. Dzięki prywatnym darowiznom, w szczególności Polonii amerykańskiej, powstały nowe budynki przedszkola, szkół, internatów, warsztatów oraz zaplecze techniczne, a także Dom Przyjaciół Niewidomych.
W Laskach bywali i pisali swoje utwory znani polscy pisarze i publicyści: m.in. Antoni Słonimski, Jerzy Zawieyski, Stanisław Stomma, Marian Brandys (wszyscy pochowani na Cmentarzu Leśnym), Zbigniew Herbert, Ewa Szelburg-Zarembina,Tadeusz Mazowiecki, ksiądz Jan Twardowski, Julia Prajs.
Zakład dla Niewidomych był także ważnym ośrodkiem katolickiej inteligencji oraz miejscem przyciągającym i chroniącym ludzi prześladowanych przez władze komunistyczne. Opiekę duchową nad nimi sprawowali ksiądz Władysław Korniłowicz i ksiądz Jan Zieja ps. „Rybak” (1897-1991).
W obecnych czasach w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych im. Róży Czackiej w Laskach do samodzielnego życia przygotowują się dzieci niewidome i słabowidzące pochodzące z całej Polski. Ośrodek dysponuje obszerną bazą sportowo-rehabilitacyjną i bytową: 3 internaty, kryty basen, hala rehabilitacji ruchowej, centrum rehabilitacji zawodowej z wieloma warsztatami i pracowniami, stajnia z hipoterapią, sala konferencyjna z klubo-kawiarenką, działa również szkoła muzyczna. Oprócz tego na terenie Ośrodka funkcjonują biblioteki: czarnodrukowa, brajlowska, tyflologiczna, multimedialna. Ośrodek aktywnie korzysta z mediów społecznościowych (Faacebook, You Tube), organizuje dni otwarte i kampanie informacyjne, prezentując codzienne życie, nowoczesny sprzęt (np.: drukarki brajlowskie, oprogramowanie) oraz metody pracy np.: „Dotknij natury”.
W marcu 2026 roku w Kampinoskim Parku Narodowym odbyła się uroczysta inauguracja specjalnej około sześciuset metrowej ścieżki edukacyjnej, łączącej Ośrodek w Laskach z Izabelinem (tzw. „Autobusówka”). Wyposażono ją w system nawigacji przestrzennej oraz tablice informacyjne przystosowane do poznawania przyrody różnymi zmysłami, poprzez dotyk, dźwięk i zapach.
Obecnie Laski to nie tylko szkoła, ale przede wszystkim miejsce kompleksowej rehabilitacji i przygotowania do samodzielnego życia w społeczeństwie, łączące tradycję z nowoczesną technologią.
Centralnym punktem Ośrodka Szkolno-Wychowawczego dla Dzieci Niewidomych im. Róży Czackiej w Laskach jest kaplica pw. Matki Bożej Anielskiej, która została wzniesiona w latach 1922-1925 z funduszy hrabiny Róży Czackiej, zaprojektowana przez architekta Łukasza Wolskiego.
Świątynia ma charakter murowano-drewniany, nawiązujący stylem do budownictwa z terenów Polski południowej. Do budowy użyto nieokorowanych sosnowych bali, co nadaje jej charakterystyczny, „leśny” wygląd, komponujący się z otoczeniem. W latach 2001-2002 została ona przebudowana z zachowaniem stanu pierwotnego.
Wnętrze kaplicy zdobi figura Chrystusa Frasobliwego z XVIII wieku, a samo miejsce jest symbolem wiary i pracy na rzecz niewidomych, łącząc duchowość z praktyczną pomocą.
Matka Elżbieta Róża Czacka zmarła 15 maja 1961 roku i została pochowana na Cmentarzu Leśnym w Laskach. Szczątki Matki Elżbiety Róży Czackiej zostały przeniesione z cmentarza 23 grudnia 2020 roku i złożone w sarkofagu w kaplicy pw. Matki Bożej Anielskiej w Laskach.
Sarkofag jest drewniany, sosnowy, umieszczony w miejscu, gdzie znajdował się pokój, w którym żyła i zmarła Matka Elżbieta Róża Czacka.
Przed sarkofagiem znajduje się relikwiarz w formie rzeźbionych dłoni czytających pismem Braill’a fragment Psalmu 126, wykonany przez Marka Szalę (artysta plastyk, rzeźbiarz).
Matka Elżbieta Róża Czacka została beatyfikowana 12 września 2021 roku.
Na terenie Ośrodka Szkolno-Wychowawczego dla Dzieci Niewidomych im. Róży Czackiej znajduje się również Cmentarz Leśny, który powstał w latach dwudziestych XX wieku – pierwszy pochówek w 1929 roku. Został założony z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi, aby uniknąć kosztownego i uciążliwego transportu zmarłych do odległego około 7 km kościoła w Wawrzyszewie. Jest to rzymskokatolicka nekropolia, spoczywają tu siostry Franciszkanki Służebnice Krzyża, pracownicy, przyjaciele Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi i znane osobistości: m.in. Halina Mikołajska, Tadeusz Mazowiecki, Jan Lechoń, ksiądz Jan Zieja, Franciszek Starowieyski, Irena Dziedzic.
W centralnej części pochowani są twórcy Lasek, m.in. bł. Matka Elżbieta Róża Czacka (do 2020 r., obecnie w kaplicy), ksiądz Władysław Korniłowicz (miejsce pochówku – po ekshumacji ciało przeniesiono do kościoła św. Marcina w Warszawie), ksiądz Antoni Józef Marylski – Łuszczewski (1894-1973) oraz darczyńcy – rodzina Daszewskich.
Nasza obecność na Cmentarzu był momentem szczególnej zadumy i hołdu dla tych, którzy poświęcili swoje życie dla innych.
Spacerując po terenie Ośrodka natknęliśmy się na symboliczną ławeczkę z mosiężną figurą Zofii Morawskiej (1904-1990). Była ona wieloletnią i bliską współpracowniczką Matki Elżbiety Róży Czackiej, oddanym pedagogiem i działaczką społeczną Ośrodka, która przez dziesięciolecia współtworzyła jego codzienne życie.
Ławeczka ta nie tylko upamiętnia jej osobę, ale też zaprasza do chwili zatrzymania i refleksji nad znaczeniem służby drugiemu człowiekowi.
Wycieczka do Lasek i pozostałych miejsc była więc czymś więcej niż spacerem po puszczy. Stała się podróżą przez historię – od tragicznych wydarzeń wojennych, przez niezwykłe losy ludzi, którzy potrafili przekuć własne doświadczenia w pomoc innym, aż po współczesność, w którym duch tego miejsca pozostaje żywy.
Opracowała: Maria Wojnarowska.
